مرکز نوآوری اجتماعی سلام

Salam Social Innovation Center

تفکر سیستمی چیست؟
1397/03/28

عکس تفکر سیستمی چیست؟

استعاره سلسله مراتبی قرون وسطی مربوط به جامعه و آسمان‌ها با ظهور علوم مدرن از سال‌های دهه 1500 تا سال‌های دهه 1600 با یک استعاره مکانیکی جایگزین شد (به عنوان مثال گالیله و نیوتون)[1]. علم با ایده‌ای فوق‌العاده جدید، تغییر شکل پیدا کرد که قانون‌های مبتنی بر معادلات ریاضی می‌توانند برای توصیف جهان طبیعی مورد استفاده قرار گیرند. این اصول مکانیکی و تقلیل‌دهنده موجب رشد پدیداری علوم فیزیکی شدند. نظریه‌پردازان اجتماعی با توجه به علاقه خود به علوم طبیعی، مدل مکانیکی را نیز با اشتیاق فراوان اتخاذ نمودند (باوش 2002)[2].

با این وجود، مدل‌های مکانیکی هنگامی که در مسائل پیچیده مورد استفاده قرار گرفتند، با چالش‌هایی مواجه شدند؛ بنابراین، نیاز به مطالعه ارتباط و پیوستگی پدیده‌ها و مکانیسم‌هایی که این پدیده‌ها را ایجاد می‌کنند و نیز مجموعه‌های پیچیده با "ویژگی‌های نوظهور" که از بخش‌های جداگانه پدید نیامده و حاصل روابط متقابل هستند، وجود دارد. ایده استفاده از مفهوم "سیستم" برای درک پدیده‌ها به کار تحقیقاتی لودویگ فن برتالانفی[3] در اواخر دهه 1920 نسبت داده می‌شود. با توجه به تحقیق برتالانفی (1929)، یک تجزیه و تحلیل علت و معلولی منحصر به فرد در زمان بررسی پیچیدگی‌های ساختار کلی موجود زنده، دیگر امکان پذیر نبود.

این موضوع سرعت ارائه ایده "سیستم‌ها" را به عنوان رویکردی برای مقابله با پیچیدگی ذاتی در سیستم‌های فیزیکی، اجتماعی و سیستم‌های زنده افزایش داد (چرچمن 1968؛ بی‌یر 1979؛ آکوف 1981)[4]؛ بنابراین، مفهوم اساسی یک "سیستم" دربرگیرنده: مجموعه‌ای از عناصر مرتبط با یکدیگر است که یک مجموعه کلی را تشکیل می‌دهند و ویژگی‌هایی را از خود نشان می‌دهد که به جای ویژگی‌های اجزای تشکیل‌دهنده آن، ویژگی‌های آن مجموعه کلی هستند (چکلند 1981)[5].

با دستیابی به این تعریف، "تفکر سیستمی" تقریبا "رویدادها" را به عنوان یک سیستم و یا بخش‌هایی از سیستم‌های بزرگتر تلقی می‌کند. تفکر سیستمی مجموعه‌ای از ایده‌های سیستم‌های قدرتمند مانند "سیستم"، "عنصر"، "رابطه"، "ورودی"، "خروجی"، "مرز"، "بازخورد" و "ارتباطات" را به شامل می­شود. این ایده‌ها منجر به توسعه ویژگی‌های اولیه تفکر سیستمی شامل: (1) علیت، (2) کل‌نگری، (3) سلسله‌مراتبی بودن و (4) تداوم می‌شوند. رویکردها و روش‌های سیستمی مبتنی بر این مفاهیم بوده‌اند؛ بنابراین، ارائه تعریف مختصری از هر یک از آنها مفید است.

علیت. تاثیر عناصر یک یا چند سیستم را بر ویژگی‌ها یا رفتارهای سایر مولفه‌ها نشان می‌دهد. این ویژگی ازطریق ارتباطات بین عناصر سیستم به وسیله کانال‌های "بازخورد[6]" و "پیش برخورد[7]" در سیستم گنجانده می‌شود (کی و همکاران 1999؛ هاماند 2002)[8]. ارتباطات بین مولفه‌های سیستم به این دلیل است که آنها (1) با یکدیگر مرتبط و (2) به‌هم وابسته هستند (مدرس و چئون 1999)[9]. روابط متقابل، ارتباطات بین عناصر یک سیستم را توضیح داده و به این موضوع که این سیستم، به عنوان یک مجموعه کلی اتخاذ شده و ویژگی‌هایی دارد که با جمع ساده حاصل از اثرات روابط جداگانه بین هر جفت از عناصر متفاوت است، اشاره می‌کند. وابستگی متقابل، ویژگی خاص‌تری بوده و شیوه اجرای روابط است. ویژگی‌ها و رفتار هر یک از مولفه‌های سیستم و شیوه‌ای که آنها بر مجموعه کلی تاثیر می‌گذارند، به ویژگی‌ها و رفتار حداقل یک عنصر دیگر در مجموعه بستگی دارد. این موضوع از کل‌نگری در تفکر سیستمی طرفداری و حمایت می‌کند.

کل‌نگری. یکی از ویژگی‌های کلیدی تفکر سیستمی، این ادعا است که آنها جامع و کل‌نگر هستند که سه پیام را ارائه می‌دهند: (1) مجموعه کل از جمع اجزای خود بیشتر است، (2) این اجزا نمی‌توانند جدا از مجموعه کل درنظر گرفته شوند و (3) رفتار سیستم نمی‌تواند مستقل از بستر زمینه‌ای آن درک شود.

سلسله‌مراتبی بودن. این امر، گروه‌بندی یا آرایش سیستم را با توجه به تاثیر بیشتر یا کمتر و سطوح پوشش آنها توضیح می‌دهد (به عنوان مثال، سیستم‌های سطح بالاتر و زیرسیستم‌ها یا سیستم‌های تودرتو). سلسله مراتب طبیعتا در تمامی سیستم‌های درحال تحول پدید می‌آید (سیمون 1962)[10]. این موضوع به این دلیل است که سیستم‌ها به عنوان بخش‌هایی از مجموعه‌های بزرگتر وجود دارند، در حالیکه آنها برای زیرسیستم‌های خود تشکیلاتی را ارائه می‌کنند (کاستلر 1967؛ چرچمن 1968)[11]. سلسله مراتب یک سیستم ممکن است همواره نشان دهنده تعریف مناسبی از مرزهای مفهومی نباشد، به ویژه در سیستم‌های پیچیده‌ای که در آنها روابط ساده یا سخت نیستند. این موضوع درباره هر دو سیستم حال و آینده که در ارتباط با تجزیه و تحلیل فناوری آینده گرا[12] هستند، صدق می‌کند.

تداوم. تفکر سیستمی تشخیص می‌دهد که سیستم‌ها خود را به طور مداوم تغییر می‌دهند و بنابراین پویا هستند؛ بنابراین، تداوم در سیستم‌ها یک فرآیند تکرارشونده، پویا و غیرخطی را توضیح می‌دهد. در اصطلاحات سیستمی، به دو نوع تداوم می‌توان اشاره نمود: (1) تداوم دنباله‌ای از اقدامات دارای حلقه‌ای و (2) بازگشت دنباله اقدامات حلقه‌ای در طول زمان. اولین نوع تداوم می‌تواند با سیستم‌های آموزشی "تک‌حلقه‌ای" و "دوحلقه‌ای" آرگیریس و شون (آرگیریس و شون 1978)[13] به بهترین شکل ارائه شود. در طول این حلقه‌ها، سیستم تغییرات مداوم خود را دوباره ایجاد می‌کند ((آرگیریس 1976)[14] آرگیریس و شون 1978). بازگشت دنباله اقدامات حلقه‌ای در طول زمان دومین نوع تداوم را ارائه می‌کند. سیستم مبتنی بر شناخت ویکرز (ویکرز 1965)[15] می‌تواند به عنوان مثالی برای نشان دادن این نوع از تداوم ارائه شود که در آن، جریان رویدادها و ایده‌ها در طول زمان شناخت جدیدی را ایجاد می‌کند و خود شناخت نیز منجر به اقدام می‌شود، در حالیکه استانداردها و هنجارها را بهبود می‌بخشد.

تعدادی از سیستم‌های متفاوت را می‌توان مورد اشاره قرار داد، شامل سیستم‌های "باز" و "بسته". رویکردهای سیستمی مختلفی مانند رویکرد سیستمی "سخت" یا "نقش‌گرا" (چرچمن و همکاران 1957)[16]؛ رویکرد سیستمی "انعطاف‌پذیر" یا "تفسیری" (چکلند 1981)[17] و علاوه بر این‌ها رویکرد سیستمی جدیدتر "رهایی‌بخش" یا "اصلی" (جکسون 2001)[18] برای برقراری ارتباط با این سیستم‌ها ارائه شده‌اند. تمامی این رویکردها برمبنای ویژگی‌های اولیه تفکر سیستمی قرار داشته‌اند. آنها روش‌های مختلفی را برای درک و حل مسائل در سیستم‌های مکانیکی یا اجتماعی ارائه می‌کنند.

تفکر سیستمی غالب در دوره پس از جنگ جهانی دوم در بستر تفکر مکانیکی تکامل یافت. این درک برمبنای چارچوب تئوری آزمایش‌شده و بوسیله سیستم‌های مهندسی توسعه‌یافت. تصور می‌شد که تمامی انواع سیستم‌ها می‌توانند با مشاهده تجربی از واقعیت، شناسایی شده و می‌توانند با همان رویکردهایی که در علوم طبیعی باعث ایجاد موفقیت شده بودند، مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرند. با حمایت یک رویکرد واحد از واقعیت، فرض می‌شود که سیستم‌ها جنبه‌های "عینی" واقعیت هستند که می‌توانند به طور یکسان توسط ناظران مختلف نشان داده شوند. مولفه‌های سیستم به منظور داشتن پیوستگی و روابط علت و معلولی شفاف بین خود درنظر گرفته می‌شوند. رویکردهای نقش‌گرا در وضعیت‌های "محدود" کاربردهای موفقیت‌آمیزی را مشاهده نموده‌اند که در آنها مولفه‌های سیستم به شیوه‌ای رفتار می‌کنند که با توجه به اهداف و منابع آن تقریبا بهینه باشند (سیمون 1957، 1962)[19]. با این وجود، این نوع رویکرد تنها می‌تواند با پیچیدگی‌های کم انسانی و اختلاف کم تا متوسط منافع کنار بیایند.

رویکرد تفسیری (انعطاف‌پذیر) حساسیت بیشتری را برای ویژگی‌های هر وضعیت امکان پذیر می‌سازد؛ بنابراین، مداخله در سیستم‌ها به عنوان تغییرات وضعیت توسعه می‌یابند. در نتیجه، می‌توان گفت که یک سیستم برای شرایط خاص و مشخصی تعریف می‌شود. رویکرد تفسیری، می‌پذیرد که سیستم‌های انسانی و اجتماعی، در اصل نمی‌توانند به یک شیوه کاربردی محض توضیح داده شوند. در رویکرد تفسیری، تعریف یک سیستم، دیدگاه جهانی آن ناظر را منعکس می‌سازد؛ بنابراین، یک دیدگاه ذهن‌گرا از سیستم‌ها وجود دارد و به این معنا است که هیچ فرضی برای ارائه سیستم ایجاد نمی‌شود، چون در واقعیت وجود دارد. البته به‌نظر می‌رسد مفهوم آن چیزی که ناظر مشاهده می‌کند، به اندازه ارائه عناصر و روابط متقابل، از نظر یادگیری بیشتر درباره رفتار یک سیستم مفید و مناسب باشد.

رویکرد سیستمی مانند رویکرد تفسیری، رهایی‌بخش یک دیدگاه ذهن‌گرا از سیستم ها را اتخاذ می‌کند. رویکرد رهایی‌بخش در پاسخ به چالش‌های تحمیل شده توسط پیچیدگی‌های سیستم‌های اجتماعی-فرهنگی در موارد ریشه‌ای شکل گرفته که در آن برای مثال درگیری‌ها و توزیع نابرابر قدرت رخ می‌دهد. ایده اولیه رویکرد رهایی‌بخش در تفکر آن نهفته است که ذی‌نفعان مختلف در جامعه ممکن است سیستم‌های کاملا متفاوتی را با ارزش‌های متفاوت و قضاوت‌های محدود ملاحظه نمایند. دیدگاه ریشه‌ای می‌پذیرد که این ذی‌نفعان ممکن است درگیر رابطه متقابل با یکدیگر بوده و ممکن است از نظر قدرت شرایط نابرابری داشته باشند؛ بنابراین، هدف رویکرد رهایی‌بخش، شناسایی نابرابری‌ها و ترویج تغییرات اساسی است.

ماهیت شرایط تحت بررسی نوع رویکرد سیستمی مورد استفاده برای درک و مداخله را تعیین می‌کند.

 



[1] Galileo and  Newton

[2] Bausch (2002)

[3] Ludwig von Beشاخص نشان دهنده مزایای فناوریlanffy (1920)

[4] Churchman (1968); Beer (1979); Ackoff (1981)

[5] Checkland (1981)

[6] feed-back

[7] feed-forward

[8] Kay et al. (1999); Hammond (2002)

[9] Modarres and Cheon (1999)

[10] Simon (1962)

[11] Koestler (1967); Churchman (1968)

[12] FTA: Future-oriented Technology Analysis

[13] Argyris and Schon’s (1978)

[14] Argyyis (1976)

[15] Vickers’s (1965)

[16] Churchman et al. (1957)

[17] Checkland (1981)

[18] Jackson (2001)

[19] Simon (1957, 1962)


استفاده از مطالب فقط برای مقاصد غیر تجاری و با ذکر منبع بلامانع است. کلیه حقوق این سایت متعلق به مرکز نوآوری اجتماعی سلام می‌باشد.

Copyright © 2014 - 2018